Scenariusze

Temat:   Las i jego mieszkańcy Cele: ·       wymienia cechy charakterystyczne     ekosystemu leśnego,·       podaje po kilka gatunków zwierząt     charakterystycznych dla danej warstwy lasu,·       wskazuje cechy przystosowawcze zwierząt do siedliska, w którym żyją. Czas trwania: 2 h w porze ciepłej (wiosna, lato). Metody i formy pracy: ·       zajęcia w terenie (las),·       praca w grupach, dyskusja, metody aktywizujące, obserwacja, ćwiczenia, kula śniegowa. Środki dydaktyczne: ·       karty pracy,·       lupy, lornetki,·       atlas zwierząt,·       przewodnik do oznaczania zwierząt. Przebieg zajęć: 1.       Wprowadzenie uczniów do tematu; nauczyciel przygotował kartkę papieru (A4) z zapisanym u góry hasłem: Czym charakteryzuje się ekosystem leśny? I daje tę kartkę jednemu z uczniów i ten zapisuje i przekazuje ją kolejnemu itd. na koniec ostatni z uczniów czyta kolejno każdą z cech. Uczniowie wspólnie wybierają 5 najbardziej trafnych dla ekosystemu leśnego. 2.       Nauczyciel dzieli klasę na 4 grupy – każda z grup opracowuje jedną z warstw lasu; charakterystyczne dla danej z warstw (wysokość, jakie rośliny – ogólnie rośliny zielone, krzewy, paprocie …itd.) rozpoznaje zwierzęta – przy pomocy lupy, lornetki, atlasów, kluczy. Na koniec lider grupy (przy pomocy innych członków przedstawia wyniki swojej pracy. 3.       Wszyscy uczniowie rozwiązują zadanie do wykonania z książeczki „Ekosystem lasu” str. 3 oraz zadanie do wykonania 11 „Ekosystem lasu” str. 13. 4.       Każda z grup losuje z kapelusza po dwie kartki na których są napisane gatunki zwierząt ze zdjęciami (rysunkiem) zwierzęcia. Zadaniem uczniów jest (przy pomocy atlasu zwierząt, przewodnika – po jednym na grupę) podać siedlisko życia tych zwierząt, rodzaj przyjmowanego pokarmu oraz cechy przystosowawcze życia zwierząt, trybu życia jaki prowadzą. Na koniec uczniowie prezentują swoje wyniki pracy i dyskutują pomiędzy grupami o prawidłowości swych stwierdzeń. 5.       Uczniowie szukają tropów zwierząt w lesie (zadanie do wykonania 12 „Ekosystem lasu” str. 13). 6.       Podsumowanie wiadomości poznawczych (M. przygotował quiz). POMOCE: ad. 1. Czym charakteryzuje –     5 cech ekosystemu leśnego:         się ekosystem lasu             1. zbudowany z 4 warstw (ściółka, runo,                                                                       podszyt, korony drzew).                                                    2. każdą z warstw zamieszkują inne                                                            zwierzęta i rośliny.                                                     3. występują tu zwierzęta i rośliny,                                                        których nie potkamy gdzie indziej np.                                                         na łące, w parku.                                                    4. ściółka leśna jest mieszkaniem dla                                                        wielu bezkręgowców.                                                        5. …ad. 2. Ściółka leśna –                  (przykłady) najniższa warstwa lasu,                                                     tworzą ją opadłe liście, gałązki, szyszki;                                                         żyje tu wiele bezkręgowców                                                     (dżdżownice, stawonogi, mrówki, larwy                                                     chrząszczy), które odżywiają się                                                               ściółką; ssaki (zające, bobry, lisy).ad. 3. Warstwa runa –                  rośliny zielne (konwalie, manomiki …)                                                     niemieckie mewy i krzemionki (jeżyny,                                                     jagody) grzyby; na liściach można                                                     spotkać bezkręgowce; drobne ssaki                                                     (zające, bobry, lisy).ad. 4. Warstwa podszytu –           większe krzewy, młode drzewa, małe                                                     ptaki, większe ssaki (jelenie, sarny).ad. 5. Warstwa korony drzew –   tworzą ją wysokie drzewa (np. sosna,                                                     buk) w koronach liczne ptaki itd.ad. 6.                                          • jeleń • lis • dzięcioł • dzik • jeż • zając •                                                     bóbr • wiewiórka • sosna • mrówki • itd.          np. środowisko życia:             buduje tamy (żeremie)             pokarm: drzewa             przystosowanie: duże mocne zęby, mocny ogon, umiejętności             pływania.   ad. 6. Qiz – (przykładowe pytania)                  W lesie wyróżniamy:                   A) 3 warstwy            B) 4 warstwy         C) 5 warstw.                    Jeleń jest mieszkańcem warstwy:                   A) runa                      B) podszytu           C) ściółki                    Bóbr przystosował się do swojego środowiska życia                   posiadaniem:                   A) dobrego wzroku    B) chwytnych łap   C) mocnego ogona                    Zwierzę z rodziny psowatych o długim puszystym ogonie to:                   A) wilk                       B) lis                       C) wiewiórka                     Nocny ptak drapieżny występujący w lesie to:                    A) sowa                      B) jastrząb              C) kania Literatura:[1] Henryk Bryła, Leksykon ekologii i ochrony środowiska, Oficyna Wydawnicza TEMPUS, 2000, s. 303[2] Lubomira Domka, Dialog z przyrodą w edukacji dla ekorozwoju, Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., 2001, s. 125[3] Zbigniew Głowaciński, Polska czerwona księga zwierząt – kręgowce, Państwowe WydawnictwoRolnicze i Leśne. Warszawa, 2001, s. 449[4] Halina  Jastrzębska-Smolaga, W kierunku trwałej konsumpcji,  Wydawnictwo Naukowe PWN SA, 2000 s. 246[5] Leszek Kożuchowski, Wypalanie roślinności katastrofą środowiska przyrodniczego, Oficyna Wydaw. „Turpress”, 2000, s. 55[6] Alicja Kurnatowska, Ekologia. Jej związki z różnymi dziedzinami wiedzy, Wydawnictwo Naukowe PWN S.A., 1997, s. 291[7] Wawrzyniec Milewski, Las słowami opisany, Centrum Informacji Lasów Państwowych, 2004, s. 154[8 ] Ewa Pyłka-Gutowska, Ekologia z ochroną środowiska, 1996, s. 280[9 ] Christian-Dietrich Schonowiese, Klimat i człowiek, Prószyński i S-ka, 1997[10 ] Michael Scott, Ekologia,  Oficyna Wydawnicza BGW, 1997[11] H. Bryła, L. Hoppe, Porosty, Oficyna Wydawnicza TEMPUS, 2004, s.4 (karta pracy – badanie zanieczyszczenia powietrza)[12] K. Basik, D. Jarociński, Poznajemy drzewa, Oficyna Wydawnicza TEMPUS, 2004, s.4 (karta pracy)[13] K. Basik, D. Jarociński, Poznajemy krzewy, Oficyna Wydawnicza TEMPUS, 2004, s.4 (karta pracy)[14] K. Basik, D. Ziółkowska, Mrówki, Oficyna Wydawnicza TEMPUS, 2006, s.4 (karta pracy)[15] L. Hoppe, A. Sternicka, Ekosystem lasu, Oficyna Wydawnicza TEMPUS, 2002, s.16 Słowniczek terminów ekologicznych:
las  -  formacja roślinna naturalna lub wyhodowana przez człowieka, której głównym składnikiem są drzewa. Występują w nim również krzewy, krzewinki, runo i mchy oraz swoista fauna. Szata roślinna wykazuje wyraźnie wyodrębnioną strukturę warstwową. Wyróżnia się w nim następujące warstwy: drzew (najwyższe drzewa), podszytu (tworzą ją krzewy i młode drzewa), runa leśnego (najniższa nadziemna warstwa lasu, którą tworzą rośliny zielne, drobne krzewinki, np. borówki, jagody, paprocie, mchy, porosty, grzyby). W lesie występują ssaki, różne gatunki ptaków, niektóre gatunki gadów i płazów, liczne owady i przedstawiciele innych bezkręgowców. Las jest ekosystemem, mającym wielkie znaczenie w kształtowaniu lokalnego klimatu, stosunków wodnych, warunków glebowych i równowagi biologicznej środowiska przyrodniczego. Rozróżnia się lasy: liściaste, iglaste, mieszane, a w tropikach: monsunowe, galeriowe, dżungle. Lasy są obfitym źródłem tlenu, oddają atmosferze znaczne ilości pary wodnej działającej łagodząco na temperaturę i jej wahania, a także odgrywają ważną rolę w obiegu materii. Ma szczególny udział w utrzymaniu równowagi dwutlenku węgla, gdyż jego nadwyżka w atmosferze prowadzi do wzrostu efektu cieplarnianego, a w konsekwencji do zmiany klimatu globalnego. Zanieczyszczenie środowiska wpływa niekorzystnie na zdrowie lasów. Powody uszkodzeń są bardzo różnorodne i złożone. Wymienić można następujące czynniki zagrażające lasom: bezpośrednie działanie gazów i pyłów zawartych w atmosferze na powierzchnię igieł i liści i przenikanie do aparatów szparkowych, działanie kwaśnych mgieł (rozpuszczone kwasy, np. H2SO4, HNO3, w kroplach wody), szczególne działanie fotoutleniaczy (ubytek cholorofilu, ograniczenie fotosyntezy), wypłukiwanie substancji odżywczych przez kwaśne deszcze (prowadzi to do niedoboru niektórych składników, np. Mg, Ca), zakwaszenie i wymywanie związków zasadowych z gleb (zmniejsza się aktywność korzeni i pobieranie substancji pokarmowych, uszkodzenia drobnych korzeni). W Polsce lasy zajmują 28,2% powierzchni kraju, w tym 78% stanowią lasy iglaste, głównie sosnowe. Według Ustawy o lasach (Dz.U. nr. 56 z dn. 19 lipca 2000 r., poz. 697) lasem jest grunt o zwartej powierzchni powyżej 0,1 ha, pokryty roślinnością leśną (drzewami, krzewami i runem leśnym) albo chwilowo jej pozbawiony, ale przeznaczony do produkcji leśnej lub stanowiący rezerwat przyrody, czy też wchodzący w skład parku narodowego.biocenoza – zespół populacji różnych gatunków zwierząt i roślin, który powiązany jest ze sobą zależnościami pokarmowymi oraz konkurencją biologiczną wewnątrzgatunkową i międzygatunkową. Biocenoza jest żywą częścią ekosystemu. Termin biocenoza wprowadził do nauki zoolog niemiecki Karl Möbius w 1877 r. Wyróżnia się biocenozy sztuczne (w powstaniu których uczestniczył człowiek, np. biocenozę stawu rybnego, sadu, pola) oraz biocenozy naturalne (powstałe bez ingerencji człowieka, np. morza, rzeki, łąki, torfowiska). Każda biocenoza charakteryzuje się określoną strukturą troficzną, inaczej pokarmową. W biocenozie można wyróżnić trzy współzależne grupy organizmów: producentów, konsumentów i reducentów. Zespół organizmów roślinnych tworzących biocenozę nazywamy fitobiocenozą, a zwierzęcych – zoocenozą.biotop – jednorodne środowisko (nieożywiona część ekosystemu) cechujące się swoistymi gatunkami organizmów żywych, które przystosowały się do specyficznych warunków ekologicznych danego terenu. Przykładem biotopu jest rzeka, czyli koryto rzeczne z osadami dennymi oraz płynącą w nim wodą. Biotop zasiedlony przez określoną biocenozę tworzy ekosystem, czyli tzw. jednostkę ekologiczną występującą w stanie równowagi dynamicznej. Zespół czynników abiotycznych biotopu (światło, temperatura, woda, tlen, dwutlenek węgla, azot itp.) ulega przekształceniu pod wpływem działalności roślin i zwierząt w nim występujących, np. torfowienie jezior. Wyróżnia się biotop lądowy i biotop wodny.drapieżnictwo – typ oddziaływania, w którym jedna z populacji przynosi szkodę drugiej, a sama z tego czerpie korzyści.  Występuje zwykle u zwierząt i zachodzi w układzie drapieżca-ofiara. Jest to sposób odżywiania polegający na napadaniu na inne zwierzęta i żywienie się ich mięsem.  Drapieżnictwo jest jednym z mechanizmów regulujących liczebność zwierząt w biocenozie. Drapieżniki rozmnażają się, prowadząc do wzrostu ich liczebności, np. rysie. Polują na ofiary, czyli zające, powodują ich masową zagładę. Drastyczne obniżenie liczebności zajęcy skutkuje obniżeniem liczebności rysi, a to pozwala na rozwój populacji ofiary (zajęcy). Zjawisko to ma charakter cykliczny. Ofiary bronią się przed drapieżcami stosując obronę czynną lub obronę bierną. Obrona czynna polega na ucieczce, ukryciu się lub odstraszaniu napastnika, wykorzystując do tego celu: – środki chemiczne (np. pszczoły, skunksy, tchórze), – środki mechaniczne (np. kolce u jeży, rogi, kopyta), – środki psychologiczne (stwarzanie fałszywych pozorów, np. nadymanie ciała przez rybę nadymkę, pozorując wrażenie większego niż się jest w rzeczywistości), – wzajemne ostrzeganie (np. zające tupaniem nogami, ptaki poprzez wydawanie okrzyków alarmujących). gatunek – grupa organizmów o podobnych cechach i wspólnym pochodzeniu, zdolnych do krzyżowania się między sobą i wydawania płodnego potomstwa o tych samych cechach dziedzicznych; podstawowa jednostka systematyki osobników. Osobniki różnych gatunków niekiedy mogą się krzyżować, ale zwykle potomstwo jest bezpłodne, np. krzyżówką konia z osłem jest bezpłodny muł, inne to: sowa płomykówka, kozłek.populacja  - grupa osobników danego gatunku, wzajemnie na siebie oddziaływująca, żyjąca na określonym  obszarze i w tym samym czasie. Odznacza się swoistą strukturą, tj. rozrodczością, śmiertelnością, stosunkami liczbowymi płci. Populacja jest elementem biocenozy wpływającym na otoczenie i uzależnionym od otoczenia. Populacja może się rozwijać jedynie w granicach wyznaczonych przez pojemność ekologiczną siedliska, na którą składają się: przestrzeń, kryjówki, pokarm. Miejsce, w którym żyje populacja danego gatunku, zwie się siedliskiem, natomiast funkcję, jaką pełni w ekosystemie, nazywa się niszą ekologiczną. Do opisu zmian w populacji stosuje się tzw. wskaźnik szybkości wzrostu populacji, który oznacza, o ile osobników zwiększa się populacja w jednostce czasu. Wahania liczebności populacji nazywa się fluktuacjami (oscylacjami). Są one skutkiem oddziaływania czynników biotycznych (drapieżników, pasożytów) i abiotycznych (np. temperatury, wilgotności itp.). Najwyższe formy rozwoju organizacji socjalnej obserwuje się u owadów społecznych, np. pszczół, mrówek, termitów.  Zróżnicowana budowa osobników, tzw. polimorfizm, pozwala pełnić określone funkcje w społeczeństwie. Na przykład robotnice pszczół zbierają pyłek, opiekują się larwami, wentylują gniazdo, czyszczą plastry, a żołnierze bronią kolonii. Królowa utrzymuje dominację reprodukcyjną.