Terminy ekologiczne

WYCIĄG PODSTAWOWYCH TERMINÓW EKOLOGICZNYCH

z Encyklopedii ekologii i ochrony środowiska (w przygotowaniu do druku)

biocenoza – zespół populacji różnych gatunków zwierząt i roślin, który powiązany jest ze sobą zależnościami pokarmowymi oraz konkurencją biologiczną wewnątrzgatunkową i międzygatunkową. Biocenoza jest żywą częścią ekosystemu. Termin biocenoza wprowadził do nauki zoolog niemiecki Karl Möbius w 1877 r. Wyróżnia się biocenozy sztuczne (w powstaniu których uczestniczył człowiek, np. biocenozę stawu rybnego, sadu, pola) oraz biocenozy naturalne (powstałe bez ingerencji człowieka, np. morza, rzeki, łąki, torfowiska). Każda biocenoza charakteryzuje się określoną strukturą troficzną, inaczej pokarmową. W biocenozie można wyróżnić trzy współzależne grupy organizmów: producentów, konsumentów i reducentów. Zespół organizmów roślinnych tworzących biocenozę nazywamy fitobiocenozą, a zwierzęcych – zoocenozą. Biocenozy odznaczają się  dużą trwałością w czasie, jeżeli nie ulegają zmianie warunki  komponentu abiotycznego. Przy długotrwałych i kierunkowych zmianach środowiska abiotycznego wykazują zdolności przystosowawcze, określane

biom – jednostka biologiczna zajmująca znaczną część powierzchni Ziemi i odznaczająca się jednorodnością cech. Jest to duży obszar o podobnym klimacie, na którym występuje charakterystyczna dla niego szata roślinna i świat zwierząt. Do typowych biomów zalicza się tajgę, tundrę, sawanny, pustynie, stepy, lasy tropikalne, lasy iglaste, lasy  liściaste. Poszczególne biomy są oddzielone od siebie strefami przejściowymi  o różnej szerokości. Termin biom wprowadził do nauki F. E. Clements w 1916 roku.

biomasa – masa materii organicznej wchodzącej w skład organizmu zwierzęcego lub roślinnego. Biomasa wyrażana jest w jednostkach tzw. świeżej masy (naturalna masa organizmów) oraz suchej masy (masa bezwodna). Biomasa wykorzystywana jest w całym szeregu odnawialnych technologii energetycznych. Obecnie w Polsce biomasa wykorzystywana w przemyśle energetycznym pochodzi z dwóch gałęzi gospodarki: z rolnictwa i leśnictwa. Na ogół jest to słoma bądź drewno, zwykle szybko rosnące wierzby. Przy ich spalaniu emisja CO2 jest równa ilości tego związku jaką roślina zaasymilowała podczas wzrostu. Zatem bilans bilans emisji dwutlenku węgla dla środowiska jest „zerowy”. Natomiast produkt spalania, czyli popiół, nie musi być utylizowany, gdyż jest znakomitym nawozem. W Polsce produkuje się rocznie ok. 25 mln ton słomy, z tego gnije bądź jest spalane na polach 8 – 12 mln ton. W roku 1984 biomasa roślinna pokrywała 13% światowej produkcji energii, w tym Kanada pokrywała biomasą 7% potrzeb energetycznych, a USA 4% potrzeb. W roku 1990 udział biomasy w światowej produkcji energii wynosił 12%. Ogólnie z 1 ha użytków rolnych zbiera się rocznie 10-20 t biomasy, czyli równowartość 5 – 10 ton węgla – energia biomasy.

biotop – jednorodne środowisko (nieożywiona część ekosystemu) cechujące się swoistymi gatunkami organizmów żywych, które przystosowały się do specyficznych warunków ekologicznych danego terenu. Przykładem biotopu jest rzeka, czyli koryto rzeczne z osadami dennymi oraz płynącą w nim wodą. Biotop zasiedlony przez określoną biocenozę tworzy ekosystem, czyli tzw. jednostkę ekologiczną występującą w stanie równowagi dynamicznej. Zespół czynników abiotycznych biotopu (światło, temperatura, woda, tlen, dwutlenek węgla, azot itp.) ulega przekształceniu pod wpływem działalności roślin i zwierząt w nim występujących, np. torfowienie jezior. Wyróżnia się biotop lądowy i biotop  wodny.

biotyp - zespół istot żywych charakteryzujący się tymi samymi właściwościami dziedzicznymi.

czynniki biotyczne, czynniki biologiczne - żywe elementy środowiska (rośliny, drobnoustroje, zwierzęta),  które wpływają pośrednio lub bezpośrednio na organizmy żywe i nieożywioną część środowiska, tj. na czynnik abiotyczny. Wynikają one ze współdziałania osobników określonego gatunku (zależności wewnątrzgatunkowe) lub populacji różnych gatunków (zależności międzygatunkowe). Organizmy nie tylko przystosowują się do środowiska fizycznego, ale również przystosowują środowisko do własnych potrzeb życiowych. Powodują ciągłe zmiany fizyczne i chemiczne materii nieożywionej, w wyniku wprowadzenia do środowiska nowych związków i źródeł energii. Przykładem oddziaływania organizmów na siebie jest praca drobnoustrojów glebowych, od których zależy zasobność gleby w składniki odżywcze, które z kolei są pobierane przez rośliny. Także wzajemne oddziaływanie zachodzi między roślinami, które przejawia się współzawodnictwem o światło, wodę  lub składniki pokarmowe. Występuje również wpływ zwierząt na rośliny, np. niektóre z nich poprawiają strukturę gleby (m.in. dżdżownice), inne pośredniczą w zapyleniu roślin itd.

czynniki ekologiczne – uwarunkowania i zachodzące w środowisku procesy, wpływające na bytowanie i rozwój organizmu. Określają tempo i efektywność procesów biologicznych. Do czynników ekologicznych zalicza się czynniki fizykochemiczne (temperatura, światło, tlen, woda, sole mineralne, dwutlenek węgla) i biologiczne.

degradacja środowiska – pogorszenie stanu środowiska przyrodniczego spowodowane zaburzeniem naturalnych struktur i mechanizmów przyrodniczych, np. ubożenie składu gatunkowego, zanieczyszczenie gleby i powietrza, susze, erozje itp. Człowiek, wprowadzając do środowiska znaczne ilości substancji chemicznych, zawierających siarkę, fosfor, azot, metale ciężkie, zakłóca proces obiegu tych pierwiastków i przepływu energii, w następstwie  czego ekosystem traci zdolność samoregulacji. Degradacja środowiska obejmuje degradację gleb (np. obniżenie  żyzności, zmiana pH), degradację wody (zmiana składu i ilości soli mineralnych, zmiana temperatury) i degradację atmosfery (np. zapylenie i zmiana składu atmosfery).

ekologiczne gospodarstwo rolne - gospodarstwo rolne wytwarzające produkty rolne metodami ekologicznymi, w których stosuje się w możliwie  największym stopniu naturalne metody produkcji nienaruszające równowagi biologicznej. Produkcja rolna powinna być prowadzona zgodnie z zasadą zrównoważonego rozwoju, czyli przy aktywizacji przyrodniczych mechanizmów produkcji rolnej poprzez stosowanie naturalnych środków produkcji oraz zapewnienia trwałości żyzności gleby, zdrowotności roślin i zwierząt. W szczególności należy stosować: – płodozmian i inne naturalne metody utrzymywania lub podwyższania biologicznej aktywności i żyzności gleby, – nawozy organiczne, środki ochrony roślin i środki żywienia zwierząt uzyskiwane metodą nieprzemysłowej syntezy chemicznej, – materiał siewny oraz rozmnożeniowy uzyskiwany z roślin, które co najmniej przez jedno pokolenie (a w przypadku roślin wieloletnich co najmniej przez dwa sezony wegetacyjne) były uprawianych z zachowaniem metod ekologicznych, -  dobór gatunków i odmian roślin oraz gatunków i ras zwierząt, który uwzględnia ich naturalną odporność na choroby.

ekorozwój – rozwój społeczno-gospodarczy oparty na kryteriach ekologicznych. Rozwój gospodarczy oparty na eksploatacji zasobów odnawialnych (energia słoneczna, wiatr, rośliny uprawne, zwierzęta hodowlane itp.). Nie powoduje szkód w środowisku, uwzględnia uwarunkowania przyrodnicze i chroni podstawowe procesy ekologiczne. Celem ekorozwoju jest dążenie do zachowania równowagi ekologicznej w ekosystemach przy jednoczesnym zapewnieniu dobrobytu obecnym i przyszłym pokoleniom. Dotyczy to zapewnienia określonej jakości środowiska, zapewnienia pożądanego stanu jakości zdrowia społeczeństwa, racjonalizacji gospodarowania zasobami naturalnymi, podejmowania proekologicznych kierunków rozwoju.

ekosystem – jednostka ekologiczna (np. jezioro), w której zachodzi wymiana między biocenozą (częścią żywą) a biotopem (częścią nieożywioną). Inaczej jest to fragment przyrody, którą tworzy zespół współzależnych od siebie organizmów roślinnych i zwierzęcych oraz przestrzeń fizyczna zajmowana przez te organizmy, wchodzące we wzajemne związki. Termin ekosystem wprowadził do nauki ekolog brytyjski A. G. Tansley w 1935 roku. Przykładem ekosystemu może być akwarium, staw, jezioro, pole uprawne, las itp. Granice ekosystemu są płynne, gdyż elementy jednego ekosystemu nakładają się na inny. Na przykład ekosystem grądu i boru mieszanego mają zbliżony skład gatunkowy zwierząt i roślin. Występuje w nich jednak różnica w sposobie krążenia materii. W ekosystemie panuje równowaga przyrodnicza, gdy dopływ substancji organicznych oraz biosynteza skomplikowanych związków równoważy się w określonym czasie jakościowo i ilościowo z ich rozkładem. Aby mogła zaistnieć taka sytuacja w ekosystemie muszą występować trzy zasadnicze grupy organizmów, które pełnią rolę związaną z wiązaniem materii i przepływem energii. Są to więc: 1. Producenci, czyli wszystkie organizmy samożywne, w których odżywianie polega na tworzeniu substancji organicznej ze związków nieorganicznych. Zaliczamy do nich: rośliny, mikroorganizmy zdolne do procesu fotosyntezy, jak również drobnoustroje, które do procesów biosyntezy czerpią energię pochodzącą z procesów utleniania zredukowanych prostych związków organicznych. Producenci są jedynymi wytwórcami materii w ekosystemie warunkującymi życie wszystkich organizmów z dwóch pozostałych grup.  2. Reducenci, które stanowią wszystkie drobnoustroje cudzożywne z wyjątkiem mikroorganizmów zdolnych do fotosyntezy i chemosyntezy. Reducenci prowadzą rozkład związków organicznych przekształcając je w połączenia nieorganiczne, które mogą być wykorzystywane przez producentów.  3. Konsumenci, które tworzą pośrednią grupę organizmów pomiędzy producentami a reducentami. Zalicza się tutaj wszystkie organizmy zwierzęce, które nie mają zdolności do wiązania energii w procesach fotosyntezy i chemosyntezy. Wykorzystują one energię zawartą w wiązaniach chemicznych związków organicznych wytworzonych przez producentów. Jeśli zabraknie tylko jednej grupy organizmów zostanie zniszczona równowaga przyrodnicza i nastąpi śmierć organizmów i pozostałych dwóch grup. W środowisku naturalnym gdzie nie ma ingerencji człowieka ekosystem zawsze występuje w równowadze. Zachwianie jej może nastąpić w wyniku szkodliwej ingerencji człowieka polegającej na wprowadzaniu do przyrody polutantów (zanieczyszczeń) w wyniku działalności gospodarczej i bytowej ludzi.

ekoton – strefa przejściowa między dwoma lub kilkoma różnymi sąsiadującymi ekosystemami, w której współistnieją organizmy sąsiadujących biocenoz, np. skraj lasu jest ekotonem między lasem i łąką. Zwykle taka strefa cechuje się zwiększoną bioróżnorodnością oraz zagęszczeniem i biomasą organizmów, a także swoistą funkcją biologiczną.

ekotyp - jedna z odmian populacji tego samego gatunku zwierząt lub roślin, która powstała w wyniku przystosowania się do życia w innych warunkach środowiskowych. Populacja tego samego gatunku żyjąca w odmiennych warunkach środowiskowych różni się między sobą cechami morfologicznymi (np. kształtem, wielkością, barwą) oraz przebiegiem niektórych procesów fizjologicznych. Ekotyp powstaje w wyniku długotrwałych oddziaływań odmiennych czynników ekologicznych.

eutrofizacja – proces wzrostu żyzności zbiorników wodnych, w wyniku którego następuje masowy rozwój fitoplanktonu, roślinności wynurzonej i zanurzonej. Prowadzi to do nagromadzenia się osadów dennych w postaci mułu gnilnego. Nadmierna eutrofizacja traktowana jest jako zanieczyszczenie, ponieważ jest przyczyną niekorzystnych zmian w ekosystemie (np. jeziorze), takich jak ubytki tlenu umożliwiające rozwój bakterii beztlenowych, które wytwarzają siarkowodór niszczący życie na dnie zbiorników  wodnych. Główną rolę w eutrofizacji wód mają fosforany. Eutrofizacja przyczynia się do starzenia  jezior.

katastrofa ekologiczna, ekokatastrofa - załamanie równowagi dynamicznej ekosystemu środowiska przyrodniczego w stopniu uniemożliwiającym odtworzenie go w wyniku działania naturalnych mechanizmów. Może być wywołana przez czynniki  naturalne, np. pożary, osuwiska, wybuchy wulkanów. Czynnikami sprawczymi mogą być również działania cywilizacyjne człowieka, np. osuszenie, nawodnienie terenu, imisje przemysłowe, niszczenie biotopów itp. Każdy z tych czynników powoduje wielorakie skutki, np. pyły przemysłowe zanieczyszczają atmosferę, pochłaniają promieniowanie słoneczne, zatykają  aparaty szparkowe roślin oraz drogi oddechowe zwierząt i ludzi, zanieczyszczają wodę, zmieniają strukturę i odczyn gleby. Zwykle po ustąpieniu czynnika sprawczego następuje odbudowa zdegradowanej bicenozy.

las -  formacja roślinna naturalna lub wyhodowana przez człowieka, której głównym składnikiem są drzewa. Występują w nim również krzewy, krzewinki, runo i mchy oraz swoista fauna. Szata roślinna wykazuje wyraźnie wyodrębnioną strukturę warstwową. Wyróżnia się w nim następujące warstwy: – drzew (najwyższe drzewa), – podszytu (tworzą ją krzewy i młode drzewa), – runa leśnego (najniższa nadziemna warstwa lasu, którą tworzą rośliny zielne, drobne krzewinki, np. borówki, jagody, paprpcie, mchy, porosty, grzyby). W lesie występują ssaki, różne gatunki ptaków, niektóre gatunki gadów i płazów, liczne owady i stawonogi oraz przedstawiciele innych bezkręgowców. Las jest ekosystemem, mającym wielkie znaczenie w kształtowaniu lokalnego klimatu, stosunków wodnych, warunków glebowych i równowagi biologicznej środowiska przyrodniczego. Rozróżnia się lasy: liściaste, iglaste, mieszane, a w tropikach: monsunowe, galeriowe, dżungle. Dzisiaj zaledwie 23 % powierzchni lądów pokrywają lasy, co stanowi 34 miliony km2. Z tego ok. jedna czwarta (tj. 8,5 mln km2) przypada na sterfę tropikalną, w której występują tropikalne lasy deszczowe w Indiach, w Chinach, w Afryce, w Indonezji i w dorzeczu Amazonki w Brazylii. Lasy są obfitym źródłem tlenu, oddają atmosferze znaczne ilości pary wodnej działającej łagodząco na temperaturę i jej wahania, a także odgrywają ważną rolę w obiegu materii. Ma szczególny udział w utrzymaniu równowagi dwutlenku węgla, gdyż jego nadwyżka w atmosferze prowadzi do wzrostu efektu cieplarnianego, a w konsekwencji do zmiany klimatu globalnego. Zanieczyszczenie środowiska wpływa niekorzystnie na zdrowie lasów. Powody uszkodzeń są bardzo różnorodne i złożone. Wymienić można następujące czynniki zagrażające lasom: – bezpośrednie działanie gazów i pyłów zawartych w atmosferze na powierzchnię igieł i liści i przenikanie do aparatów szparkowych, – działanie kwaśnych mgieł (rozpuszczone kwasy, np. H2SO4, NHO3, w kroplach wody), – szczególne działanie fotoutleniaczy (ubytek cholorofilu, ograniczenie fotosyntezy), – wypłukiwanie substancji odżywczych przez kwaśne deszcze (prowadzi to do niedoboru niektórych składników, np. Mg, Ca), – zakwaszenie i wymywanie związków zasadowych z gleb (zmniejsza się aktywność korzeni i pobieranie substancji pokarmowych, uszkodzenia drobnych korzeni). W Polsce lasy zajmują 28,2% powierzchni kraju, w tym 78% stanowią lasy iglaste, głównie sosnowe. Zarówno struktura lasów iglastych, jak i liściastych są ubogie. Wzbogacenie struktury gatunkowej lasów stanowi ważny cel przyrodniczy, gdyż funkcje lasów uległy istotnemu rozszerzeniu. Obok funkcji produkcyjnej – źródła surowca do produkcji celulozy, tarcicy, stolarki budowlanej, surowca do produkcji mebli i domów, równie ważne stały się funkcje ekologiczne i społeczne lasu. Las jest bowiem zasobem przyrody i ważnym instrumentem równowagi ekologicznej środowiska, a przede wszystkim regulatorem klimatu.

metale ciężkie – metale nieżelazne oraz ich stopy o gęstości większej niż 4,5 gˇcm-3. Zalicza się do nich: miedź, nikiel, cynk, ołów, cynę, metale szlachetne. Odkładają się w szpiku kostnym, śledzionie i nerkach. Uszkadzają układ nerwowy, hamując produkcję enzymów odpowiedzialnych za wytwarzanie energii w ośrodkowym układzie nerwowym.  Wywołują anemię, zaburzenie snu, zmiany nowotworowe, agresywność itp.

monitoring – badanie, analiza i ocena stanu środowiska przyrodniczego w celu obserwacji zachodzących w nim zmian. Może być prowadzony w skali globalnej (światowej), ogólnokrajowej i lokalnej. Obejmuje również prognozowanie zmian środowiska oraz ocenę skuteczności metod jego ochrony. Polega on na ciągłych lub okresowo powtarzalnych pomiarach określonych parametrów fizycznych i obserwacji wybranych cech, właściwości wody, gleby, powietrza. Bieżące śledzenie wszelkich zmian w ekosystemach pozwala na podejmowanie odpowiednich decyzji w zakresie ochrony środowiska, zaś wieloletnie wyniki pomiarów stanowią podstawę do długofalowego prognozowania zmian środowiskowych i ostrzegania o ewentualnych zagrożeniach. Źródłem informacji o środowisku jest w szczególności państwowy monitoring środowiska (ustawa „Prawo ochrony środowiska”, Dz.U. 2001.62.627), który stanowi system pomiarów, ocen i prognoz stanu środowiska oraz gromadzenia, przetwarzania i rozpowszechniania informacji o środowisku. Państwowy monitoring środowiska obejmuje, uzyskiwane na podstawie badań monitoringowych, informacje w zakresie: jakości powietrza, jakości wód śródlądowych powierzchniowych i podziemnych oraz morskich wód wewnętrznych i wód morza terytorialnego, jakości gleby i ziemi, hałasu, promieniowania jonizującego i pól elektromagnetycznych, stanu zasobów środowiska, w tym lasów, rodzajów i ilości substancji lub energii wprowadzanych do powietrza, wód, gleby i ziemi, wytwarzania i gospodarowania odpadami. Działalność Państwowego Monitoringu Środowiska koordynuje Główny Inspektor Ochrony Środowiska (GIOŚ).

nisza ekologiczna – całokształt czynników, np. miejsce, światło, pokarm, niezbędnych do rozwoju określonego gatunku (zwierząt lub roślin). Wyróżnia się nisze pokarmowe i siedliskowe.  W niszy pokarmowej różne gatunki pełnią w ekosystemie różne funkcje, chociaż zajmują tę samą przestrzeń. Należą do innych poziomów pokarmowych, np. w jeziorze jedne gatunki ryb są drapieżnikami, a drugie żywią się roślinami.  Nisza siedliskowa charakteryzuje się tym, że różne gatunki należą do tego samego poziomu pokarmowego i pełnią tę samą funkcję w ekosystemie, natomiast zamieszkują różne siedliska, np. różne gatunki wijów. Zajęcie tej samej niszy przez dwa gatunki prowadzi do konkurencji między nimi.

obieg materii w przyrodzie – przemiana fizyczna i chemiczna  związków organicznych i nieorganicznych występująca między organizmami a ich środowiskiem. Zalicza się do nich obiegi wody, węgla, azotu, fosforu i siarki. Działalność człowieka, obok naturalnych procesów wietrzenia skał, jest głównym źródłem pierwiastków wnikających do różnych ekosystemów. Odbywa się to trzema zasadniczymi drogami, tj. poprzez: – opad cząsteczek pyłu zawierających pierwiastki z atmosfery, – odkładanie szlamów z oczyszczalni ścieków zawierających pierwiastki, – odkładanie

obieg tlenu – wielokrotne przemieszczanie się tlenu w cyklu zamkniętym między organizmami a ich środowiskiem życia. Tlen uwalniany w procesie fotosyntezy roślin dostaje się do atmosfery i hydrosfery. Wszystkie organizmy żywe (tlenowce) pobierają tlen z otoczenia w procesie wymiany gazowej. Tlen łączy się z węglem, tworząc dwutlenek węgla, oraz z wodorem – tworzy wodę. Tlen związany w dwutlenku węgla pobierają rośliny i w procesie fotosyntezy zostaje on uwolniony do środowiska. Wolny tlen bierze udział w reakcjach utlenienia związków nieorganicznych i organicznych występujących w przyrodzie. Tlen jest niezbędny do procesu oddychania wewnątrzkomórkowego, który zachodzi w mitochondriach. W wyniku tego procesu utleniona zostaje  glukoza, wydziela się CO2 i energia (gromadzona w ATP). W procesie tym powstaje  również woda.

obieg węgla – krążenie węgla jako pierwiastka chemicznego i jego związków między światem organicznym i nieorganicznym. Węgiel jest pierwiastkiem biogenetycznym, który występuje w postaci gazowej, jako dwutlenek węgla (w atmosferze i rozpuszczony w wodzie) oraz stałej – w zmineralizowanych szczątkach roślinnych (węgiel kamienny, brunatny i ropa naftowa)  i zwierzęcych (muszle  zbudowane z węglanu wapnia). Jest głównym składnikiem związków organicznych, z których zbudowane są ciała organizmów. Węgiel uczestniczący w obiegu znajduje się w atmosferze w postaci dwutlenku węgla (CO2) i wodach mórz i oceanów w postaci rozpuszczonego dwutlenku węgla oraz jonów wodorowęglanowych (HCO3) i węglanowych (CO23-). Rośliny ciągle pobierają dwutlenek węgla z atmosfery w procesie fotosyntezy, natomiast zwierzęta stale oddają dwutlenek węgla do atmosfery w procesie oddychania wewnątrzkomórkowego. Związany przez producentów (rośliny) węgiel, pochodzący z dwutlenku węgla, tworzy materię organiczną, z której korzystają konsumenci (zwierzęta) i reducenci (drobnoustroje). Następnie martwe szczątki roślin i zwierząt są rozkładane przez reducentów na związki nieorganiczne, w tym również na dwutlenek węgla, który ponownie powraca do atmosfery i wód.

obieg wody – krążenie wody w przyrodzie między organizmami żywymi a ich środowiskiem, np. woda wyparowana przez rośliny, zwierzęta lub zbiorniki wraca w postaci opadów atmosferycznych do środowiska, z którego ponownie pobierana jest przez organizmy żywe. Obieg wody w przyrodzie  związany jest ze zmianą jej stanu skupienia. Jest jednym z najbardziej rozpowszechnionych związków chemicznych na Ziemi i jednocześnie decydującym o życiu żyjących na niej organizmów. Większość wody kumulują oceany i morza. Lądy otrzymują wodę z opadów atmosferycznych. Część z tej wody wyparowuje, część spływa powierzchniowo do cieków wodnych, a następnie do mórz i oceanów, a pozostała część wsiąka w glebę zasilając wody gruntowe. Proces parowania wody (ewapotranspiracji) zarówno z powierzchni wody, gleby jak i żywych organizmów, powoduje powrót wody do atmosfery i tym samym zamknięcie cyklu jej obiegu.

obszary chronione przestrzenny układ wiążący tereny parków narodowych, rezerwatów przyrody, parków krajobrazowych i obszarów chronionego krajobrazu. Celem ich tworzenia jest ekologiczna ochrona obszarów zdewastowanych i zasobów przyrody jeszcze niezdegradowanych, niwelowanie zanieczyszczeń środowiska, utrzymanie odpowiednich warunków potrzebnych do rozwoju różnych gatunków roślin i zwierząt, zapewnienie równowagi przyrodniczej, ochrona osobliwości przyrody ożywionej i nieożywionej oraz utrzymanie korzystnych warunków hydrologicznych, hydrogeologicznych i klimatycznych.

obszary chronionego krajobrazu – tereny o różnych typach ekosystemów. Atrakcyjne krajobrazowo i przeznaczone głównie do zagospodarowania turystycznego. Łączą one parki narodowe i krajobrazowe, tworząc jednolity system i sieć obszarów chronionych. Obowiązuje tu zakaz lokalizacji zakładów przemysłowych i innych obiektów uciążliwych dla środowiska i pogarszających stan krajobrazu.

ochrona biologiczna – metoda zwalczania szkodników roślin przez ich naturalnych drapieżników.

ochrona gatunkowa – działalność, której celem jest zabezpieczenie dziko żyjących  roślin  i zwierząt, występujących rzadko albo zagrożonych wyniszczeniem  przez działalność człowieka. Polega ona  na ochronie wszystkich osobników danego  gatunku, miejsca ich stałego przebywania, wprowadzaniu zakazu handlu nimi, płoszenia, przenoszenia, trzymania w  niewoli, niszczenia gniazd i lęgowisk. Ochrona gatunkowa w Polsce realizowana jest na  podstawie ustawy o ochronie przyrody z 16 października 1991 r., Dz.U. 114, do której wydano przepisy wykonawcze: Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 11 września 2001 r. (w sprawie określenia  listy gatunków roślin rodzimych  dziko występujących objętych ochroną gatunkową ścisłą i częściową oraz  zakazów właściwych dla tych gatunków i odstępstw od tych zakazów, Dz.U. Nr 1067), Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 26 września 2001 r. (w sprawie określenia  listy gatunków zwierząt rodzimych  dziko występujących objętych ochroną gatunkową ścisłą i częściową oraz  zakazów właściwych dla tych gatunków i odstępstw od tych zakazów, Dz.U. Nr 130,  poz. 1456)  – (p.z. 2). Aktualnie w Polsce ochroną gatunkową objęto 348 gatunków zwierząt i 124 gatunki roślin.

odnawialne źródła energii - źródła energii, których zasoby same się odtwarzają i są praktycznie niewyczerpalne. Najważniejszymi źródłami odnawialnymi są: – energia spadku wody,- energia słoneczna, – energia wiatru, – biomasy, – pływów morskich, – geotermiczna i inne – używane na o wiele niższą skalę. Źródłami nieodnawialnymi są przede wszystkim surowce kopalne: węgiel kamienny, węgiel brunatny, torf i ropa naftowa. Energia odnawialna jest przez niektóre środowiska przedstawiana jako synonim energii przyjaznej dla środowiska. Jest to jednak nie do końca słuszny pogląd. Np. duże szkody wyrządza energetyka oparta na energii spadku wody w wyniku zmiany w ekosystemach, spowodowane utworzeniem zapór i sztucznych zbiorników wody. Głównymi źródłami energii są: 1) Wnętrze Ziemi, dzięki określonym procesom jądrowym ciągle energię wytwarza. 2) Jednak wielokrotnie większą ilość energii Ziemia otrzymuje stale od Słońca.  Oba te źródła energii odpowiedzialne są za różne grupy procesów na kuli ziemskiej. Energia z wnętrza Ziemi jest przyczyną wielu procesów, np. trzęsień ziemi, wulkanizmów, ruchu kontynentów, powstawanie pasm górskich i itp.  Słońce dostarcza Ziemi energię w ilości 10 000 razy większej, niż obecnie wynosi zużycie przez całą ludzkość. Dzięki energii przesyłanej przez Słońce na powierzchni Ziemi utrzymuje się temperatura dodatnia (oczywiście średnio na całym globie), woda krążą w przyrodzie, biorąc udział m. in. w rzeźbieniu powierzchni planety, natomiast dzięki istnieniu atmosfery ziemskiej wahania temperatury mają umiarkowaną amplitudę (rozpiętość między. Woda razem ze światłem i ciepłem słonecznym  umożliwia istnienie życia. Energia i materia krążą w przyrodzie w zamkniętych cyklach, od milionów lat pozostających w równowadze.

proekologiczny model ochrony lasu – utrzymanie produkcyjności lasów, dobrego stanu ich zdrowotności i żywotności, ochrony biologicznej różnorodności, ochrony gleb, wód i klimatu. Przedmiotem ochrony lasu jest cały ekosystem leśny, tj. ochrona drzew, ochrona krajobrazu oraz zapewnienie warunków do występowania różnych organizmów pozostających w związkach biotycznych biocenozy. Model ten nakłada obowiązek odtworzenia i zachowania śródleśnych zbiorników i cieków wodnych, poprawy małej retencji wodnej, obowiązek biologicznej zabudowy obrzeży lasów i linii podziału powierzchniowego, ochrony starych drzew, śródleśnych bagien, torfowisk, wrzosowisk, wydm i innych użytków ekologicznych.

recykling – zbiórka, selekcja odpadów lub zużytych elementów i ponowne użycie odzyskanych ze śmieci surowców lub wykorzystanie ich do produkcji nowych produktów. Do recyklingu nadają się między innymi szklane opakowania, makulatura, metale, tekstylia, przedmioty z tworzyw sztucznych, a także odpady żywności, które można przerobić na paszę dla zwierząt.

rekultywacja – przywracanie pierwotnej postaci lub racjonalne zagospodarowanie terenów zniszczonych (zdegradowanych lub zdewastowanych) przez działalność człowieka. Zabieg przywracania zdewastowanym gruntom wartości użytkowych, poprzez zwiększenie aktywności biologicznej gleby i szaty roślinej, które  mogą być wykorzystane dla celów rolniczych. Rekultywacja rzadko odtwarza stan wyjściowy środowiska i sposób jego użytkowania. Dostosowuje właściwości gruntu, rzeźbę terenu i stosunki wodne do bieżących i perspektywicznych funkcji ekologicznych i gospodarczych terenu. Wyróżnia się dwa rodzaje rekultywacji: techniczną, która polega na ukształtowaniu terenu, uregulowaniu stosunków wodnych, nałożeniu warstwy gruntów, budowy dróg dojazdowych itp.; biologiczną, polegającej na stosowaniu zabiegów prowadzących do wytworzenia na powierzchni nieużytku warstwy gleby, np. poprzez uprawę mechaniczną, nawożenie, wprowadzenie roślin próchnicotwórczych itp. Podstawowymi aktami prawnymi, które regulują kwestie ochrony gleb są: Ustawa „Prawo  ochrony środowiska” z dnia 27 kwietnia 2001 r. (Dz.U. 2001.62.627 z dnia 20 czerwca 2001 r.), Ustawa z dania 4 lutego 1994 r. – Prawo geologiczne i górnicze (Dz. U. nr 27, poz. 96 z późn. zm.), Ustawa z dnia 3 lutego 1995 r. o ochronie gruntów  rolnych i leśnych (Dz.U. Nr 16, poz. 78 z późn. zm.).

rezerwat przyrody – obszar objęty ochroną w celu zachowania jego wartości przyrodniczej, krajobrazowej, naukowej i dydaktycznej. Ochronie może podlegać całokształt lokalnej przyrody lub tylko pewne jej elementy, np. rzadkie rośliny, osobliwe zjawiska geologiczne, krajobraz itp. Rozróżnia się rezerwaty przyrody ścisłe (obszar niepodlegający ingerencji gospodarczej człowieka) oraz rezerwaty częściowe (dozwolone zabiegi gospodarcze zabezpieczające trwałość istniejących obiektów). Wokół rezerwatów przyrody może być utworzona otulina zabezpieczająca je przed szkodliwym oddziaływaniem czynników zewnętrznych. Ze względu na przedmiot ochrony dzieli się je na leśne, krajobrazowe, faunistyczne, florystyczne, stepowe, wodne, torfowiskowe, przyrody nieożywionej i inne. Najstarszym rezerwatem przyrody w Polsce jest rezerwat cisowy w Wierzchlesie w Borach Tucholskich (Pomorze). Powstał w 1826 r.

segregacja – podział na grupy, rodzaje według określonych kryteriów, np. sortowanie (frakcjonowanie) zawiesin/pyłów wg średnicy i gęstości osadzonych cząstek.

składowisko, wysypisko – miejsce gromadzenia odpadów. Jest najstarszą i powszechnie stosowaną metodą zagospodarowania odpadów, przy braku możliwości ich spożytkowania. Wysypisko nie jest więc formą utylizacji odpadów. Koszty składowania odpadów na urządzonych wysypiskach są dość wysokie, a uciążliwość i zagrożenie dla środowiska będzie istniało do momentu jego likwidacji. Szkodliwość wysypisk zależy od: fizycznych, chemicznych i biologicznych właściwości odpadów;, wielkości masy odpadów; jakości gruntu i warunków hydrologicznych; sposobu zagospodarowania terenów przyległych do wysypiska; sposobu urządzenia i eksploatacji wysypiska; sposobu rekultywacji i docelowego zagospodarowania terenu wysypiska.

struktura ekologiczna populacji – skład populacji w określonym czasie. Skład populacji określa się liczbą, zagęszczeniem osobników, strukturą wieku, szybkością rozprzestrzeniania się gatunku.

struktura ekosystemu - sposób uporządkowania elementów ekosystemu, ich wzajemnych zależności. Do opisu struktury ekosystemu używa się zazwyczaj struktury pionowej ekosystemu i struktury troficznej. W strukturze pionowej ekosystemu organizmy są rozmieszczone warstwowo, gdzie kolejne warstwy tworzą biotop, faunę i florę. W każdej warstwie żyją właściwe dla niej organizmy żywe, gdyż panują w niej odpowiednie do życia warunki (temperatura, wilgotność, naświetlenie, zawartość tlenu i dwutlenku węgla). Np. pionowe (warstwowe) rozmieszczenie planktonu w wodzie  zmienia się w zależności od naświetlenia. Struktura troficzna ekosystemu charakteryzuje strukturę ekosystemu pod względem sposobu odżywiania się organizmów. Elementami tej struktury są trzy grupy organizmów, zwane producentami, konsumentami i reducentami. Między tymi grupami występuje ścisła zależność pokarmowa.

sukcesja pierwotna – proces kolonizacji przez organizmy pionierskie obszarów niezasiedlonych, prowadzący do powstania złożonej biocenozy i biotopu. Sukcesja pierwotna jest procesem bardzo powolnym. Można w niej wyróżnić następujące stadia: pionierskie (wkroczenie organizmów pionierskich, np. porostów, a później mchów na niezasiedlony teren), migracyjne (wiele gatunków roślin i zwierząt zajmuje stopniowo przestrzeń), zasiedlające (rozmieszczenie się organizmów na wszystkich wolnych przestrzeniach), konkurencyjne (zdobywanie nisz ekologicznych przez organizmy ekspansywne), stabilizacji (zbiorowisko osiąga względną równowagę, czyli tworzy stadium klimaksu). W trakcie sukcesji następuje ciągła wymiana gatunków roślin i zwierząt. Gatunki mające duże znaczenie w początkowych etapach zmian tracą je w stadium klimaksu. Przykład sukcesji można przedstawić na podstawie skał. Najpierw osiedlają się porosty, wytwarzające kwasy porostowe, które żłobią i kruszą skały. Na takim podłożu osiedlają się mchy i wątrobowce, zatrzymujące wodę deszczową. W skalnych otworach gromadzą się obumarłe szczątki organiczne i rozdrobnione części skalne. Tak przygotowane podłoże jest zasiedlane przez trawy i turzyce, produkujące większe ilości biomasy i penetrujące korzeniami głębsze warstwy gleby. Ich działalność przygotowuje podłoże dla innych gatunków o większych wymaganiach, w dalszej kolejności – krzewów. Z kolei one tworzą warunki do osiedlenia się drzew itd.

sukcesja wtórna - proces kolonizacji przez organizmy żywe obszarów uprzednio zasiedlonych, w których biocenoza uległa zniszczeniu. Sukcesja wtórna zachodzi, np. w osuszonym stawie, na zaoranym polu. Sukcesja wtórna przebiega szybciej od sukcesji pierwotnej, gdyż biotop zawiera próchnicę oraz glebowe organizmy roślinne i zwierzęce.

ścieki bytowo-gospodarcze – ścieki z gospodarstw domowych oraz z urządzeń sanitarnych. Zawierają duże ilości zawiesin oraz związków organicznych i nieorganicznych. Zwykle są zanieczyszczone biologicznie wirusami i bakteriami chorobotwórczymi (np. czerwonki, żółtaczki zakaźnej, duru brzusznego, cholery itp.) oraz jajami robaków pasożytniczych, np. nicieni, tasiemców. Skażenie powierzchniowych i podziemnych wód ściekami bytowymi stanowi poważne zagrożenie higieniczne oraz epidemiologiczne.

ścieki  komunalne – ścieki bytowo–gospodarcze, przemysłowe oraz wody opadowe odprowadzane do kanalizacji miejskiej. Istotną częścią ścieków z terenów miejskich są wody z opadów atmosferycznych, które spływając po dachach i ulicach, zmywają zalegające tam zanieczyszczenia. Skład tych ścieków jest ustabilizowany na skutek cyklicznych czynności bytowo–gospodarczych.

środowisko – całokształt czynników fizycznych (klimat), chemicznych  (np. gleba) i biotycznych (np. konkurencja), w którym  żyją  żywe organizmy. Stanowi ogół elementów przyrodniczych istniejących w stanie naturalnym, a także przekształconych  w wyniku działalności człowieka. Środowisko obejmuje więc zasoby naturalne i wytwory działalności człowieka, które pozwalają mu zaspokoić jego elementarne potrzeby życiowe. Wyróżnia się środowisko wodne, lądowe i powietrzne. Do nieożywionych elementów środowiska zalicza się tzw. czynniki abiotyczne: powietrze, wodę, glebę, światło, związki chemiczne. Ożywionymi elementami środowiska (tzw. czynnikami biotycznymi) są drobnoustroje, rośliny i zwierzęta. Obydwa elementy środowiska, tj. ożywione i nieożywione, oddziaływają na siebie, tworząc warunki rozwoju dla określonych gatunków organizmów.

toksyny – substancje o działaniu szkodliwym lub zabójczym na organizm żywy. Toksyczne białka wydzielane przez bakterie (jady bakteryjne) nazywają się egzotoksynami. Cechuje je duża wrażliwość na wysoką temperaturę. Są bardzo trujące, np. 5-10 g jadu kiełbasianego uśmierca świnkę morską. Kompleksy wielocukrowo-lipidowo-białkowe, zwane endotoksynami, mają  słabsze właściwości  antygenowe, natomiast duże działanie gorączkotwórcze. Niebiałkowe substancje organiczne o silnym działaniu toksycznym wytwarzają grzyby, np. muchomor czerwony wytwarza muskarynę. Jej dawka DL50 = 0,5 mg/kg powoduje śmierć połowy osobników, w wyniku porażenia układu nerwowego. Toksyny dzielimy na trzy rodzaje: zootoksyny (związki toksyczne dla ludzi i zwierząt), fitotoksyny (związki hamujące wzrost, metabolizm, funkcje roślin wyższych), antybiotyki (związki hamujące wzrost drobnoustrojów, tj. bakterii i grzybów). Szkodliwość toksyn polega na: hamowaniu enzymów podstawowych, blokowaniu receptorów błonowych, zmniejszaniu przepuszczalności błon komórkowych itp.

trucizny środowiskowe – związki chemiczne działające szkodliwie na żyjące w środowisku organizmy, w tym i na człowieka. Są to głównie substancje o znacznej aktywności chemicznej i o zróżnicowanym stopniu potencjalnego zagrożenia dla życia biologicznego. Do szczególnie niebezpiecznych trucizn środowiskowych zalicza się: metale ciężkie (Pb, Cd, As, Ni, Hg, Zn, Cu, Mn i ich związki); pyły; związki siarki (SO2, SO3, SO42-, S2-, SO32-); związki azotu (NOx, NO2-, NO3-, NH3, NH4+, nitrozoaminy); wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (benzo(e)piren BeP, benzo(a)piren BaP); pestycydy chloroorganiczne (DDT, HCH, dwufenyle polichlorowe i pestycydy fosforoorganiczne); inne jony lub cząsteczki nieorganiczne (CO, F-, Cl-, Br-, CN-). Substancje te wprowadzone do środowiska krążą w nim, zanieczyszczając wszystkie jego elementy, tj. powietrze, wodę, glebę i żywność. Ich działanie zależy od stopnia toksyczności, dawki, czasu działania oraz drogi przenikania do organizmu.

uciążliwość dla środowiska - zjawiska wpływające ujemnie na stan otaczającego środowiska, które utrudniają lub pogarszają komfort życia ludzi, np. hałas, drgania, zanieczyszczenie powietrza itp. Przekroczenie dopuszczalnych wartości parametrów, charakteryzujących stan środowiska (np. ekwiwalentny poziom hałasu A lub norm jakości powietrza), stwarza zagrożenie zdrowia ludzi lub degradacji środowiska. Prawo nakłada na organa administracji państwowej i samorządowej (np. wojewodów, starostów, gminy oraz Państwową Inspekcję Sanitarną) obowiązek kontroli, ograniczania, eliminowania uciążliwości. Podmioty gospodarcze są zobowiązane do stosowania rozwiązań technologicznych, które spełniają wymagania ochrony środowiska. Pozwolenie na budowę lub modernizację zakładu, mogące pogorszyć stan środowiska, jest wydawane na podstawie raportu ochrony środowiska. Reguluje to ustawa „Prawo  ochrony środowiska” z dnia 27 kwietnia 2001 r. (Dz.U. 2001.62.627 z dnia 20 czerwca 2001 r.) -  p.z. 2.

układ ekologiczny – biosfera lub jej część złożona z elementów ożywionych (organizmów żywych) i nieożywionych (np. gleba, powietrze), które są ściśle i wszechstronnie ze sobą powiązane oraz funkcjonujące całościowo z zachowaniem równowagi. Układem ekologicznym może być pojedynczy organizm wraz z otoczeniem, ale także zespół roślin i zwierząt w połączeniu z otoczeniem. Każdy organizm żywy (lub zbiorowisko roślin i zwierząt) wpływa na życie innych organizmów, ale jednocześnie jest od nich zależny. Przykładem mogą być zależności pokarmowe. Istnieje także silne oddziaływanie między elementami ożywionymi i nieożywionymi, gdzie każda zmiana jednego elementu wpływa  na pozostałe. Przykładem jest zbiorowisko roślin będące wynikiem oddziaływania na nie warunków glebowych, klimatycznych  i stosunków wodnych, a z drugiej strony rośliny te również  oddziałują na wilgotność gleby, jej skład chemiczny, wilgotność powietrza itp. Ze względu na współzależności między elementami ożywionymi i nieożywionymi w ekosystemie wyróżnia się: monocen (układ złożony z pojedynczego osobnika i jego najbliższego otoczenia), democen (pojedyncza populacja i jej otoczenie) i pleocen (wszystkie populacje wszystkich gatunków zasiedlających dany biotop i pozostających ze sobą w różnych zależnościach ekologicznych).

ULEP – Program Narodów Zjednoczonych Ochrony Środowiska (United Nations Environmental Programme)  powołany w 1972 roku z siedzibą w Nairobi. Główne cele to: koordynacja międzynarodowych badań i działania na rzecz ochrony środowiska; upowszechnianie nowoczesnych rozwiązań technicznych w ochronie środowiska; utrzymywanie nadzoru nad stanem środowiska na świecie; organizowanie międzynarodowego systemu informacji o stanie środowiska; gromadzenie funduszy na pomoc krajom podejmującym przedsięwzięcia w ochronie środowiska; udzielanie pomocy państwom w kształtowaniu właściwych stosunków między rozwojem a racjonalnym kształtowaniem środowiska.

UNESCO - Organizacja Narodów Zjednoczonych ds. Edukacji, Nauki i Kultury (United Nations Educational Scientific and Culture Organization), powołana w 1946 roku z siedzibą w Paryżu. Zajmuje się: popieraniem i koordynowaniem współpracy oświatowej, naukowej i kulturalnej między narodami, również w ochronie środowiska; kształtowaniem świadomości ekologicznej; wspieraniem merytorycznym i finansowym inicjatyw różnych krajów.

UNICEF - Fundusz Narodów Zjednoczonych na Rzecz Dzieci (United Nations International Childrens Emergency Fund)powołany w 1946 roku z siedzibą w Nowym Jorku. Jego główne cele to: roztaczanie opieki nad zdrowiem i wyżywieniem dzieci na całym świecie; podejmowanie akcji wspierania światowej sieci placówek służby zdrowia, wyspecjalizowanych w niesieniu pomocy dzieciom.

wskaźniki zanieczyszczeń – określone cechy fizyczne, chemiczne i biologiczne charakteryzujące czystość wód. Do podstawowych zalicza się wskaźniki fizykochemiczne i biologiczne. Do wskaźników fizykochemicznych zanieczyszczeń wód zalicza się: temperaturę (powinna mieścić się w przedziale 0 – 25 oC); smak (może być słony, gorzki, słodki, kwaśny); zapach (związany jest z występowaniem związków organicznych, drobnoustrojów, niektórych gazów, produktów rozpadu; rozróżnia się zapachy: R – roślinny, wywołany przez plankton, S – specyficzny, wywołany obecnością związków chemicznych, np. fenolu, siarkowodoru, chloru, G – gnilny);  odczyn wody (wskazana jest woda o pH w granicach 6,5 – 8,5); twardość zależy od obecności w niej soli wapnia, magnezu oraz jonów glinu, żelaza, cynku; mierzy się w sześciostopniowej skali twardości, tj. bardzo miękka, miękka, twarda, znacznie twarda, twarda, bardzo twarda; mętność zależy od obecności w wodzie nierozpuszczalnych substancji organicznych, zwierzęcych i roślinnych oraz nieorganicznych, np. piasku, gliny; utlenialność wskazuje ilość tlenu potrzebną do utlenienia substancji organicznych zawartych w wodzie; określa się go na podstawie zużycia nadmanganianu potasowego (KMnO4), przez zawarte w wodzie łatwo utleniające się substancje organiczne i nieorganiczne, np. siarkowodór, siarczyny, azotyny; biochemiczne zapotrzebowanie na tlen BZT określa ilość tlenu zużytego do utlenienia, związków organicznych zawartych w wodzie lub ściekach w temperaturze 20 oC, w określonym czasie, przy udziale mikroorganizmów; – chemiczne zapotrzebowanie na tlen ChZT wyraża się w mgO2/dm3, jest to ilość utleniacza, przekazana na równoważną ilość tlenu zużywana na procesy utlenienia związków organicznych i nieorganicznych, ulegających utlenieniu w warunkach otoczenia. Wskaźnikami biologicznego zanieczyszczenia wód są przede wszystkim miano Coli i indeks saprobowości. Dodatkowo przy ocenie stopnia zanieczyszczenia wody bierze się uwagę inne wskaźniki, m.in. azotany, siarczany, chlorki, metale ciężkie, oleje, tłuszcze itp.

zanieczyszczenie – składniki niepożądane, np. spaliny w powietrzu, metale ciężkie w glebie itp. w określonej substancji naturalnego środowiska; zakłócają równowagę biologiczną, wywołaną niekorzystnymi zmianami fizycznymi i chemicznymi właściwościami powietrza, wody, gleby i organizmów żywych.  Przez zanieczyszczenie rozumie się emisję, która może być szkodliwa dla zdrowia człowieka lub stanu środowiska, powodować szkodę w dobrach materialnych, pogarszać walory estetyczne środowiska lub kolidować z innymi uzasadnionymi sposobami korzystania ze środowiska.

zanieczyszczenie środowiska - wprowadzenie do środowiska  niepożądanych energii oraz substancji stałych, ciekłych lub gazowych, które mogą ujemnie wpłynąć na zdrowie człowieka, klimat, przyrodę żywą, glebę, wodę lub spowodować inne szkody. Człowiek codziennie pije, wdycha, wącha i widzi zanieczyszczenia środowiska. Emisja do atmosfery ogromnej ilości gazów powoduje kumulację ciepła, które inicjuje szkodliwy proces zmian klimatycznych. Stosowane w lodówkach i urządzeniach klimatyzacyjnych gazy wydobywające się do atmosfery powodują zanikanie powłoki ozonowej. Konsekwencją tego jest wzrost zachorowań na raka skóry i zmiana struktury genów u mniejszych zwierząt. Człowiek dewastuje ogromne obszary ziemi, niszczy w szybkim tempie wielkie obszary leśne, bezmyślnie skaża rzeki tonami trucizn, a morza zanieczyszcza toksycznymi chemikaliami. Obecna degradacja środowiska na Ziemi zagraża egzystencji ludzkości. Aby uniknąć zagłady, człowiek musi zmienić podejście do problemów ochrony przyrody w skali całego świata. W ostatnim trzydziestoleciu dwudziestego wieku doprowadzono Ziemię na krawędź katastrofy ekologicznej. Przyczyną istniejącego kryzysu ekologicznego na świecie był i jest pęd człowieka do wartości materialnych, kosztem zdrowia i życia.

zasoby przyrody – elementy środowiska geograficznego, tj. składniki materii i energii wykorzystywane dla potrzeb człowieka. Zasobami przyrody są więc: bogactwa naturalne, woda, powietrze, gleba, energia kinetyczna wód i wiatru, energia słoneczna, energia geotermalna, rośliny i zwierzęta. Do zasobów naturalnych zalicza się również piękne krajobrazy, położenie geograficzne, wolną przestrzeń powietrzną i podziemną. Zasoby naturalne klasyfikuje się na: zasoby wyczerpywalne, zasoby niewyczerpywane. Z kolei w zasobach wyczerpywalnych wyróżnia się:  zasoby odnawialne (wiatr, woda) i zasoby nieodnawialne (węgiel, ropa naftowa).

zrównoważony rozwój – rozwój społeczno-gospodarczy, w którym następuje proces integrowania działań politycznych, gospodarczych i społecznych, z zachowaniem równowagi przyrodniczej oraz trwałości podstawowych procesów przyrodniczych, w celu zagwarantowania możliwości zaspokajania podstawowych potrzeb poszczególnych społeczności lub obywateli zarówno współczesnego pokolenia, jak i przyszłych pokoleń (wg Prawa ochrony środowiska).